Amosou kuno, jopur wetena kod johera mag puothe! Kaka ng’at ma chiwo gik ma miyo pi bedo mayom, kinde ka kinde ji penja ka be gik ma kamago owinjore tiyogo e puodho ma ok otigodo gi gik ma nyalo ketho piny. En penjo maduong', kendo ma owinjore oyud duoko matut. Omiyo, we mondo wadonjre kendo wafweny gik ma nyalo konyowa tiyo kod gik ma kelo pi e pur ma ok otigodo gi gik ma dongo dongo.
Mokwongo, we wane ane ni gik ma miyo ng’ato bedo gi pi gin ang’o. E yo mayot, gik ma miyo pi bedo mayom gin gik ma dwoko piny ng’ich ma ni e wi pi. Mano miyo pi landore maber kendo donjo maber e lowo. E weche mag pur, mano nyiso ni yien nyalo yudo pi kod gik ma konyogi e yo mayot, ma miyo gidongo maber kendo gicham gi ngima maber.
Koro, ka luwore gi pur ma ok oti kod gik ma dongo dongo, nitie chike kod chike matek ma rito gik ma inyalo tiyogo kod ma ok nyal tiyogo. Pur ma ok otigodo gi gik ma dongo dongo en tiyo kanyakla gi piny, weyo kemikol ma ng’ato oloso, kod keto winjruok maber e piny. Omiyo, penjo maduong’ en niya, be gik ma kelo pi nyalo donjo e chenro mar gik ma ngima?
Dwoko en niya, mano luwore gi gima ng’ato timo. Nitie yore mopogore opogore mag ng’ado pi, kendo ok gin duto ma owinjore gi pur ma ok otigodo gi gik ma ng’ato nyalo ng’ado. Gik moko ma miyo pi bedo mayom olosi gi kemikol ma ji oloso, ma ok gin gik ma ok owinjore e pur ma ok otigodo gi gik ma dongo dongo. Gik ma ng’ato nyalo ng’adogo pi ma ng’ato nyalo ng’ado, kinde mang’eny owuok kuom gik ma ng’ato tiyogo gi petrolium kendo ginyalo kelo pek ma ok beyo ne alwora.
Kata kamano, bende nitie gik ma nyalo miyo ng’ato obed gi pi ma ng’ato nyalo yudo e chiro. Gigi thothne olosi gi gik ma dongo e yien kata ma nyalo kethore. Kuom ranyisi, gik moko ma miyo ng’ato bedo gi pi, owuok kuom mo ma dongo dongo kata gik ma owuok kuom yien. Gik ma kelo pi ma ng’ato nyalo ng’ado e piny gin gik ma luwore ahinya gi chike mag pur ma ok otiyo gi gik ma dongo dongo nikech ok gin gik ma nyalo ketho piny kendo ginyalo kethore e piny e piny.
Achiel kuom ber madongo ma yudore kuom tiyo kod gik ma kelo pi e puodho ma ok otigodo gi gik ma nyalo ketho piny en dwoko piny tiyo maber gi pi. E kuonde mang’eny, pi en gino ma nigi nengo maduong’ ahinya, kendo tiyo maber gi pi ma ng’ato ng’ado en gima duong’ ahinya. Gik ma miyo pi bedo mayom konyo pi mondo odonj matut e lowo, ma dwoko piny pi ma ng’ato ng’ado kendo ng’ado piny. Mano nyiso ni pi matin kende e ma itiyogo, kendo yien nyalo yudo pi ma gidwaro kata e kinde ma piny oling’.
Ber machielo en yudo gik ma konyo ringruok maber. Ka pi nyalo wuotho e lowo mayot, onyalo ting’o gik ma konyo e ringruok kaachiel kode. Mae konyo yien mondo okaw gik ma dwarore kod vitamin e yo makare, ma miyo yien bedo motegno kendo ma kelo olemo mang’eny. E pur ma ok otigodo gi gik ma dongo dongo, ma ng’ato oketo pachne kuom gero lowo ma nigi ngima maber kendo konyo e dongruok mar piny, mano nyalo bedo gik ma nyalo loko gik moko gadier.
Kata kamano, ok gin chieng’ kod yamo mager duto. Nitie gik moko ma nyalo bedo marach ka itiyo gi gik ma kelo pi e puodho ma ok otiyo gi gik ma nyalo ketho piny. Achiel kuom gik ma kelo luoro en kaka gik madongo ma dongo e lowo nyalo ketho ngimagi. Gik moko ma miyo lowo bedo gi pi, kata mana gik ma dongo dongo, nyalo ketho kaka bakteria, fungi, kod gik madongo mamoko ma ni e lowo nyalo bedo maber. Gik madongo ma kamago nigi tich maduong’ ahinya e ngima mar lowo kod loso gik ma konyo e ringruok, omiyo, ketho moro amora nyalo bedo gi gik mabiro timore kuom kinde malach.
Gimachielo en nyalo mar pong’o gik ma odong’. Bang’ kinde, tiyo kod gik ma miyo lowo bedo gi pi mang’eny nyalo miyo kemikol kata gik moko ochokore e lowo. Mano nyalo ketho ber mar lowo kod ngima mar cham. En gima duong’ tiyo kod gik ma kelo pi e yoo makare kendo yiero gik ma ong’ere ni ok nyal kethore kendo ma nyalo kethore.
Omiyo, ere kaka ing’eyo ka be gimoro ma ng’ato nyalo ng’adogo pi owinjore gi pur ma ok otiyo gi gik ma nyalo ketho piny? Gima mokwongo ma nyaka itim en manyo gik ma nigi oboke ma nyiso ni ok gin gik ma ng’ato nyalo ng’iewo. Nitie riwruoge mang’eny ma chiwo oboke mag ng’eyo ni nitie gik ma dongo dongo, kaka riwruoge ma nigi oboke mar USDA ma ni Amerka. Oboke mag oboke gi neno ni gik ma itiyogo luwo chike matek kendo ni onge kemikol ma ji loso.
Bende inyalo timo nonro moko kuom gik ma itiyogo e loso gik ma miyo ng’ato bedo gi pi. Many gik ma olosi gi gik ma dongo dongo kendo ma nyalo bedo kendo. Rang gigo mondiki e oboke mondo ine ni nitie siem kata chik moro amora moketi, kendo ine ni iluwo yore mag jalos gigo maber.
E kambi marwa, wachiwo gik mathoth ma nyalo miyo pi obed mayom ma olosi ahinya ne pur ma ok otigodo gi gik ma nyalo ketho piny. Gik ma watiyogo olosi gi gik ma dongo dongo kendo gin gi oboke ma nyiso ni gin gik ma dongo dongo. Ne watimo nonro mang’eny mondo wane ni gin gik ma nyalo ketho alwora kendo ni gin gik ma konyo e bero ng’ich mar lowo kod dongruok mar yien.
Ka pod ok ing’eyo ka be gik ma kelo pi gin gik ma nyalo konyo puoth mari ma nigi gik ma dongo dongo, inyalo timo temo matin-. Inyalo keto gino ma ng’ato nyalo ng’adogo pi e kama matin e puothi mari kendo irang’ kaka gik moko yudore. Pim dongruok kod ngima mar yien ma ni e alwora ma ne otimnegi thieth gi ma ni e alwora ma ne ok otimnegi thieth. Mano biro miyo ing’e maber kaka gino ma kelo pi tiyo e lowo mari makende kod e chal mar piny.
E giko, gik ma kelo pi nyalo bedo gi tich maduong’ ahinya e pur ma ok otiyo gi gik ma nyalo ketho piny, kata kamano, en gima duong’ yiero gik ma nyalo miyo ng’ato obed gi lum maber. Gik ma kelo pi ma dongo dongo kod ma dongo dongo nyalo konyo e bero tiyo maber mar pi kod kawo gik ma konyo e ringruok, kata kamano, dwarore ni oti kodgi maber mondo kik giketh ngima mar lowo. Kapo ni idwaro ng’eyo mathoth e wi gik ma watiyogo e ng’ado pi kata ka in gi penjo moro amora, bed thuolo mar tudruok kodwa. Wabiro mondo wakonyi ng’ado bura maber moloyo e wi puoth mari.
Kendo ka idwaro ng’eyo mathoth e wi temo kod ng’eyo kaka gik ma watiyogo beyo, inyalo ng’iyo .4-temo. Oboke ni chiwo weche matut matuomo yore mapek mag timo tem ma watiyogo mondo wane ni gik ma watiyogo e ng’ado pi tiyo maber kendo ni ok gin gi arita maber.
Omiyo, kik ipar ni inyalo tudruok koda ka idwaro medo tich mar puoth mari ma nigi gik ma ng’ato nyalo ng’adogo pi ma nigi rang’iny mamalo. Wagombo wuoyo kuom dwaro magi kendo yudo duoko maber moloyo ma inyalo yudo. Wati kanyachiel mondo wapidh cham ma nigi ngima kendo manyalo tiyo kuom kinde malach!
Oboke
- Simith, j. (2020). Pur ma ok otigodo gi gik ma dongo dongo: Chike kod Yore. Oboke mag piny ma ralum.
- Joson, A. (2019). Gik ma Gik ma Kelo Pi Onyalo Kelo e Ngima mar Lowo. 123-135, 35 (2), 123-135.
- Oganda ma ng’iyo gik ma dongo dongo (OMRI). (2021). Listi mar gik ma OMRI loso. Oyudore kowuok e [websait mar OMRI]
